Müfesser, kendisine lahik olan beyanı takrir veya beyanı tefsir sebebile nasdan  daha vazıh olan lafızdır ki, te'vile, tahsise ihti­mali bulunmaz.

Mesela: nazmı celilindeki melaike, «küllühüm ecmaun» lafızlarının lühukile müfesser olmuştur. Artık «acaba bütün melekler secde ettiler mi, ettiler ise birlikte mi. yoksa müteferrik su­rette mi secde ettiler ?>, diye bir suale mahal kalmamıştır.

Kezalik:  nazmı celilindeki  salat, hadisi şerifile, zekat ds «avli nebevi-sile müfesser bulunmuştur.

Müfesserin hükmü, kendisile amel ve itikadın vücubudur. Müfesserin   yalnız  nesha  ihtimali vardır, manası  her  veçhile vazıhtır, bunda te'vil ve tahsis ihtimali olmadığından ifade ettiği mananın kati­yetine itikat vaciptir.

Mesela: nazmı celilindeki melaikenin tahsisine ihtimal kalmamıştır. Çünkü «küllühüm>: kavli şerifi buna manidir.

Kezalik: nazmı şerifindeki tairden murat, her­hangi bir kuştur. Bundan bir mecaz olarak hızlı yürür herhangi bir mah­luk murat olması ihtimali yoktur. Çünkü bu ihtimal iki kanadile uçar»  vasfile   bertaraf edilmiştir.

Muhkeme gelince; bu da: nesha ihtimalden hali olduğu ci­hetle müfesserden daha  kuvvetli olan lafızdır.  Mesela:    cennet ehlinin cennette müebbet kalacaklarını tebşir eden:  nazmı celili, muhkemdir. Çünkü bunların cennette muhallediyeti   «ebeda» kay-dile te'kit edilmiş  bu hulutl ile uzun bir müddet murat edilmiş  olması ihtimali kalmamıştır.

Muhkemler, iki nevidir.    Birisi:     liaynihi muhkemdir ki, onun nesha ihtimali   olmadığı ilk nüzul veya vürut tarihinden itibaren taayyün etmiştir.

Mesela: cihat kıyamete kadar vakit vakit vuku bulacaktır) hadisi şerifi muhkemdir, cihadın kıyamete kadar de­vam edeceğini natıktır. Bunda esasen nesha ihtimal yoktur. Binaenaleyh liaynihi muhkem bulunmuştur.

Allah'ın olacağını  haber verdiği şeylerde nesh ihtimali ve hakikate muhalefet şaibesi olamayacağından onlar da  bu bakımdan liaynihi muhkemdirler. Sıfatı ilahiyeyi natık olan ayetler de  bu cümle­dendir.  Bütün bunlar mahalli keiam itibarile muhkem sayılırlar: ayetleri gibi.

Diğeri: ligayrihi muhkemdir ki, nesha ihtimali vahyin inkıtaile ve­ya Resulüekrem'in ahirete irtihaliie munkati olmuş bulunur. Namaz, ze­kat, oruç gibi farizeler hakkındaki emirler bu cümledendir.

Muhkemin hükmü, kendisile amelin vücubü, hakikatine iti­kadın lüzumu, tearuz vukuunda zahire, nassa, müfessere, tefevvukudur. Şöyle ki: zahir, nas, müfesser ve muhkem sayılan deliller arasında bir tearuz görülürse, bunlardan binnisbe kuvvetli olanlar, diğerlerine tercih edilir, yani: nas zahire, müfesser nassa, muhkem de müfessere tercih olunup diğeri istidlalden sakıt olur.

Mesela: herhangi bir hadise hakkında adil kimselerin şahadetleri kabul edileceği hususunda: ayeti kerimesi nas-dır. Bir bakımdan müfesserdir. Adalet vasfının zikredilmesi, adil kimse­lerin şahadetleri kabul edileceğini izah ve tefsir mesabesindedir. Halbu­ki, afif, muhsen kimselere zina isnat eden kimselerin şahadetleri kabul edilemez. Velev ki, bilahare tevbe ederek adalet vasfını ihraz etsinler. Zira: onların şahadetlerini ebediyen kabul et­meyiniz) emri ilahisi, bu hususta muhkemdir. Binaenaleyh evvelki nassa müreccah olup onu takyit etmiştir. Şu kadar var ki, nas kabilinden olan bir haberi vahit ile zahir kabilinden olan bir ayeti kerime arasında tearuz görülse bu nas, o zahire tercih edilemez. Çünkü haberi vahit ile katiyyüssübut olan ayet arasında müsavat yoktur.

Mesela: nazmı kur'anisi, kocasından ayrılmış kadının kendi kendine evlenebileceği hakkında zahirdir. = nikah ancak veli ile yapılabilir) hadisi şerifi ise nikahın sıhhati için velinin rizası şart olduğu hususunda nasdır. Fakat ayeti kerime, nıüte-vatir olduğundan ona haberi ahad kabilinden olan mezkur hadisi şerif muarız olamaz.