Kıyasın hükmü, ta'diyedir. Yani: asıldaki hükmün fere de nakl edilmesidir. Şöyle ki: asıldaki hüküm her ne ise onun bir misli de feride izhar edilir, bu hüküm kıyas yolile meydana çıkarılmış olur.

Kıyasın kısımlarına gelince: kıyaslar; vecihlerinin, illetle­rinin, müctehidlerce derhal anlaşılabilip anlaşılamaması itibariie celi ve hafi kısımlarına ayrılır. Şöyle  ki:  bir  kıyasın vechi  derhal  münfehim olursa o bir kıyası celi olmuş olur ve mutlak surette söylenilen kıyas ile bu kıyası celi kasd edilir. Bilakis bir kıyasın vechi derhal münfehim olamayıp tetkika muhtaç bulunursa o da bir kıyası hafi olmuş olur. Kı­yasın bu kısmına usul ilminde  diğerinden fark  için   «istihsan»   adı da verilmiştir.

Bir de fıkıh ilminde istihsan tabiri, böyle kıyası hafi manasında de­ğil, alelıtlak kıyası celiye mukabil ve muarız bir delü manasında kulla­nılır. Bu halde her kıyası hafi, istihsan ise de her istihsan bir kıyası hafi değildir. Bu delili amm; bir eser, yani: bir ayet, bir hadis, veya bir icma veya bir zaruret olabileceği gibi bir kıyası hafi de olabilir.

Mesela: kendilerinden matlub menfaat, filhal madum olduğu cihetle kıyası celiye nazaran caiz olmaması lazım gelen icarenin, selemin cevazı bir hadisi şerife müstenit bulunmuştur. İşte bu bir istihsan meselesidir.

Kezalik: istisnam, yani: bir şeyi yapmak üzere bir sanat ehlile mu­kavele yapmanın cevazı da kıyasa muhalif olarak icma ile sabit olmuş­tur. Çünkü yaptırılması istenilen şey, akd zamanında madum olduğun­dan bunun hakkındaki satış mahiyetinde olan akdin caiz olmaması muk-tezayı kıyas iken bu, icma ile caiz görülmüştür. Binaenaleyh bu da bir istihsan meselesidir.

Kezalik: teneccüs eden havuzların, kuyuların taşlarında, toprakla­rında necaset eseri kalmış bulunabileceğinden mücerred sularım çıkar­makla temiz olmayacakları muktezayı kıyas iken bunların sularım çıkarmakla temiz olmalarına hükm edilmesi de bir zarurete mebni caiz bulunmuştur. Çünkü aksi takdirde büyük bir harec, meşakket içinde kal­mış oluruz. Dinde ise harec yoktur. Zaruretler memnu olan şeyleri mu­bah kılar, işte bu da bir istihsan meselesidir.

Kezalik: yırtıcı kuşların artıkları kıyası celiye nazaran temiz olma­mak lazım gelirken kıyası hafiye nazaran temiz sayılmıştır. Bu cevazın illeti, hafi olduğundan bunun hakkındaki' delü, bir kıyası hafiden ibaret bulunmuş, kıyası celiye muarız olduğu halde ona takdim edilmiştir. Ni­tekim bu cihet ilerideki meselelerde de tavazzuh edecektir, işte bu da, hem usul, hem de fıkıh bakımından bir istihsandır.