İlletler, mansııs ve müstenbat İlletler adile iki nevidir. ileli mensusa, nas İle' veya icma ile bilinen illetlerdir. Mesela: bir hadisi şerifte buyurulmuştur. Yani: kedi mur­dar değildir. Çünkü o —ev içinde-dolaşıp duranlardandır. Ondan sa­kınmak güçtür. Bu hadisi şerifte kedinin murdar sayılmamasının illeti, onun tavvafinden olmasıdır diye tasrih bu vurulmuş tur. Binaenaleyh bu illet, nassı nebevi ile sabittir.

Kezalik: bir çocuğun malında ve nikahı hususunda velayet caridir. Bu velayetin illeti, onun çocuk, kasır bulunmasıdır. Bu halin bu hususta bir illet olması ise icma ile malumdur.

Bir hükme münasib olarak zikr edilen bir vasıf, bir gaye, bir istis­na, veya bir şart da illeti gösteren naslar kabilindendir.

.Mesela: «Ulemaya ikram et» denilse bu ikramın illeti, alimlik vasfı olduğu ibareden anlaşılmış olur.

Kezaiik   : refikalarınıza  temizlenecekleri za­mana kadar yaklaşmayınız)   nazmı şerifinde cinsi mukarenetten menin illeti, ademi taharet olduğu  gayesinden münfehim olmaktadır.

İleli müstenbeteye gelince: bu da ictihad ile taayyün eder. Şöyle ki: nas ile veya icma ile sabit illetlerin toplanacakları bir vahdet noktası var mıdır ki, bu babdaki .hükümlerin bir illeti müşterekesi sa-yılabilsin?.

Mesela : çocukluk neden velayete illet oluyor?. Kedinin tavvafİn­den oluşu da ne için temiz sayılmasına bir illet bulunuyor?.

Bir müctehid, bunları tetkik ve tamik edince bunların bir zarurete mebni hükme illet olduğuna intikal eder. Diğer bir tabir ile bu muhtelif illetlerin bir cins altına dahil bulunduğunu görür ki, o da zarurettir. Şöyle ki: bunların arasında mülayemet, yani: Resulü Ekrem'den, selefi salibinden nakl edilen illetlere uygun bir münasebet mevcuttur. Bu ci­hetle'zaruretin hem velayete, hem de kedinin tabir sayılmasına illet ol­duğu anlaşılmış olur ki, işte bu, bir müstenbet illettir.

Velhasıl bir kıyasın, bir nassın illeti ya nas ile veya istinbat ile sa­bit  olur.

Bir müctehidin bir nassı bir illeti kasıra ile talil etmesi, yani: fer'a taaddi ve tesir edemeyecek bir illet ile talilde bulunması, Ha* nefiyyece caiz değildir. Çünkü böyle bir talilde faide yoktur. Aslın hük­mü ise bu nakıs talil ile değil, nas ile sabit bulunmuştur.

İmam Şafii Hazretleri ise bir nassın illeti kasıra ile talil edilmesini caiz görmüştür. Mesela: müşarünileyhe göre altın ile gümüşte ribanın cereyanına illet, bunların semen olmalarıdır. Halbuki bunlardan, başka hakikaten semen olarak kullanılan başka bir şey bulunmadığından se-meniyyet, altın ile gümüşe muhtas, başka şeylere gayri müteaddi bu­lunmuştur. Binaenaleyh bu talil, bu babdaki nassın başkasına teaddi ve tesirine mani olacak bir illeti kasıra ile talili demektir.

Yukarıda da işaret olunduğu üzere kıyasın illetine «mena-tı hükm» de denir. Bu illet, sarim nassı ile tayin edilmemiş olunca müc» tehid, hükme medar olan illeti istinbat eder. Bu istinbata «tahrici  me-nat» denir. Bu istinbat imsusundaki tetkike de «tahkiki menat» denilir. Bir de kıyasa mevzu olan hadisede hükme illet olması melhuz birçok va­sıflar bulunabilir. Bunların hepsi illet değildir. Bunlardan hangisinin hü­kümde amil, müessir, illeti tamme olduğunu arayıp bulmaya da «tenkı-hı  menat»   denilmiştir.