Şarinin emrettiği bir şey, vacip olunca bunu yerine getirmek = müstehikkma teslim etmek ya eda veya kaza suretile olur. Şöyle ki: emredilen bir şeyin aynini yerine getirmek edadır, mislini ye­rine getirmek de kazadır. Mamafih eda ile kazadan her biri, aşağıda ya­zılı olduğu veçhile üçer kısma ayrılır:

(1) : Edayı kamildir. Bu, vacip --farz olan şeyin aynini bütün meşru olan evsafile, şeraitile yerine getirmek suretile olan edadır. Farz bir namazı bütün adabına riayetle vakit içinde kılmak gibi.

Bir kimseden gasbedilen bir malı olduğu gibi mağsubün minhe iade etmek de böyledir.

«Bu nev'in hükmü şudur ki: mükellef, bu nevi eda ile vacibi tama­men ifa etmiş, onun uhdesinden çıkmış olur.

(2) : Edayı kasırdır. Bu. vacib olan şeyin aynini meşru vasıfların­dan  bazıları noksan olmak Ü2ere yerine getirmek suretile   olan edadır. Farz bir namazı cemaatsiz kılmak veya tadili   erkanına  riayet et­meksizin kılmak gibi.

Gasbedilen bir köleyi bir cinayet işledikten, mesela: birinin bir ma­lım itlaf ettikten sonra mağsubün minhe iade etmek de bu kabildendir. «Bu nev'in hükmü de mükellefin vacibi   yerine getirmiş   olmasıdır. Mesela: mükellef, bu namaz ile farizei salatı eda etmiş, borcundan kur­tulmuş olur.  

Keza: köle de mağsubün minhe verilir de elinde iken ölürse gasıba bir şey lazım gelmez. Çünkü bu halde vacibin ayni müstehikkine veril­miş olacağı cihetle bu. bir eda olmuş olur. Fakat bu ayn bazı noksanile verildiği için bu edada bir kusur vardır. Binaenaleyh gasp meselesinde mahsubun minh, istirdat ettiği kölesini yaptığı cinayetten dolayı meo niyün aleyhe def ederse kıymetini gasıptan alabilir. Çünkü bu takdirde eda vasfı kalmamış olur. Bu cinayet, gasıbm elinde iken vuku bulduğundan mahsubun, mağsubün minhe edası, gayri mümkün bir haie gelmiş sayılır.

(3) : Kazaya şebih edadır. Bu da bir bakımdan kaza gibi görülen bir   edadır.  Mesela: bir kimse,  bir   kadını   başkasının bir   malını   mehr tesmiye ederek tezeVvüc etse de sonra hu malı satın alarak o kadına teslim eylese bu, haddi zatında tesmiye edilen mehrin aynini teslim ol­duğundan eda olmuş olur. Fakat o mal hakkındaki sebebi mülkün te­beddülü, o malın tebeddülü mesabesinde olduğundan bu bakımdan da sanki kadına bunun aynini değil, mislini vermiş olur.

Binaenaleyh bu cihetle bu eda, kazaya  benzer.

«Bu nev'in hükmü, bu eda ile zimmetin vücubdan beri olmasıdır.. ŞÖyle ki: misalimizde mehr tesmiye edilen mali zevç, eda etse zevce bu­nu kabule mecbur olur. Çünkü bunu vermek bir edadır. Fakat zevç, bu mala bir sebeple malik olduktan sonra bunu başkasına da verebilir. Me­sela: bu mal bir köle olsa bunu azad edebilir. Zira sebebi mülkün tebed­dülüne binaen bu mal sanki tesmiye edilen şeyin ayni değil de mislidir. Bu halde zevç, bunu değil, bunun kıymetini zevceye verir.

(1) : Misli makul ile kazadır. Bu da iki   nevidir.  Biri kamil  olan bir misli makul ile kazadır. Gasbedilen bir miktar buğdayın yerine yi­ne o miktar başka buğday vermek gibi. Çünkü her iki buğday da biribi-rinin kamilen mislidir.

Diğeri, kasır olan bir misli makul ile kazadır. Misliyyattan olan bir mağsubün misli çarşı pazarda kalmamış olmakla onun kıymetini ver­mek gibi.

Bir şeyi misli kamil ile kaza, tazmin, mümkün oldukça misli kasır ile kaza caiz olmaz. Meğer ki, hak sahibi razı olsun.

Bir farz namazı namaz ile, bir orucu da oruç İle kazada, makul olan misli kamil ile kazadır. Hukukullahtan olan bir vacibe misli kasır ile ka­za cari değildir.

(2) : Gayri makul bir misi ile kazadır. Amden öldürülen bir insanın nefsini veya cerh edilen bir uzvunu mal ile tazmin bu kabildendir. Çün­kü nefs  veya uzuv ile mal arasında aklın anlayabileceği bir   misliyyet yoktur. Binaenaleyh bunları mal ile  kaza etmek, eda değil,  makul  bir misi ile kaza da değil, belki gayri makul bir misi ile kazadır.

Böyle gayri makul bir misi ile kaza, kıyas ile sabit olamaz. Bel­ki ya nas ile veya delaleti nas ile sabit olur. Mesela: hata yolile katil­den dolayı diyet namile bir mal verilmesi nassı kur'a-nisi He lazım gelmektedir. Amden vuku bulup da herhangi bir sebeple, mesela: varislerden birinin af file, failinden kısas sakıt olan bir katilden dolayı da bu nassın delaletine binaen diyet lazımgelir. Zira hata halin­de diyet lazımgelince bunun amd halinde de lazımgelmesi evleviyette kalır.

 (3) : Edaya şebih kazadır. Bu da bir bakımdan eda gibi görülen bir kazadır. Bir kadını başkasının gayri muayyen bir cariyesi mukabi­linde tezevvüç etmek gibi ki, bu takdirde orta haili bir cariye veya onun kıymetini vermek lazım gelir. Bu kıymeti vermek ise edaya benzer bir kazadır. Çünkü cariye mübhem olduğundan onun vasfı tayin edilmedik­çe edası kabil olmaz. Vasfının tayini ise kıymetinin tayinile kabildir. Bu cihetle kıymet asıldır. Bunu ödemek edaya müşabihtir. Binaenaleyh zevç muhayyerdir. Dilerse cinsi malum olduğuna nazaran mutavassıt bir cariye verir ve dilerse vasfı meçhul olduğuna nazaran Öyle bir cari­yenin kıymetini verir. Zevce de hangisi verilse kabule  mecbur olur.