Emir, bir lafızdır ki, onun vasıtasile başkasından bir işin yapılması isü'la tarikile  cezmen istenilir.   (Namaz kıl),  (borcunu  ver), (insaniyete hizmet et)  ibarelerindeki kıl, ver, et, lafızları gibi.

Amir, yani emreden, kendisini memurdan, yani emrettiği kimseden yüksek görerek ondan bir işin yapılmasını kat'i surette istemiş olur. Bu istenilen şey, «memurun bin» den ibarettir.

Amir, memurdan ya hakikaten veya kendi nazarında yük­sek bulunur. Böyle olmayıp da, bir kimse kendisine müsavi gördüğü bir şahıstan emir sigasile bir şey isterse, mesela: «Filana şöyle bir kitap al ver» derse buna tavsiye denir. Kendisinden yüksek bulunan bir zattan bir şey isterse ona da dua, niyaz, istirham denilir.

Mesela: Bizim Cenabıhak'ka yalvararak: «Yarabbi bizi affet, bize dünyevi ve uhrevi saadet ver» diye yaptığımız hitaplarımız, —haşa-emir değil, birer duadan, tazarru'dan ibarettir.

Emrin muktezası vücubdur. Yani: şarii mübin., bize bir şey ile emrederse o şeyi yapmak bizim için bir farz olmuş olur. Mesela: Al-lahüteala Hazretleri, bize diye emrediyor.   Binaenaleyh bizim için  namaz kılmak,  zekat vermek  birer farize olmuş bulunuyor. Resulü Ekrem  de: ye  enırediy°r- Bi~ naenaleyh Peygamber Efendimizin kıldığı veçhile namaz kılmak ve mal­larımızın kırkta birini zekat olarak fukaraya vermek bizim için birer ve­cibe bulunmuş oluyor.

Şarii hakim tarafından evvelce nehyedilmiş olan bir şeyin muahharan yapılması hakkında bir emir sadır olsa bu emrin  mukteza­sı da vücub olur.

Mesela: Sarhoş olanlar hakkında: Sarhoş ol­duğunuz halde namaza yaklaşmayınız) diye bir nehyi ilahi vardır. Bun­lar, bu halin zevalinden sonra yine namaz kılmakla memurdurlar ve bu bapdaki emir,  vücub içindir.

Kezalik: Bir müslümanı veya bir zimmiyi Öldürmekten müslüman-lar ne h yedi I mislerdir. Fakat böyle bir şahsın riddeti veya yolkesiciliği takdirinde katledilmesi için de şarii mübinin bir emri vardır. işte bu emir de nehiyden sonra olmakla beraber vücub ifade etmektedir.

Nehiyden sonra vukubulan emrin vücub için olmadığına bir karine bulunursa bu emir, ibahe için olmuş olur.

Mesela: Hac vecibesini ifa eden bir müslim, ihramda iken kara hay­vanlarım avlamaktan memnudur. İhramdan çıktıktan sonra ise av &v-laması,: (Ipvk^i ^aui lji)ayeti celilesile emrolunmuştur. işte bu emir, iba-ha içindir. Çünkü av ile iştigal esasen mubah bir şeydir. Bu iştigal, sırf insanların menfaatleri İçin dünyevi bir harekettir, yoksa bir emri teab-büdi değildir. Size deniz hayvanlarını avlamak halal kı­lınmıştır) ayeti celilesi de saydın sırf halal bir şey olduğunu ifade ediyor, yoksa her halde yapılması lazım bir şey olduğunu ifade etmiyor. Artık bu gibi karinelerle anlaşılıyor ki, av hakkındaki emir, vücub için değil, ibahe içindir. Böyle bir delil, bir karine bulunmadığı takdirde ise ba'delhazr, yani: nehy ve men'den sonra vaki olan emrin de vücub ifade edeceği şüphesizdir.

Mutlak olan, yani: karineye mukarin bulunmayan bir emir sigası, tekrarı iktiza etmez. Memurun bih bir kere yapılmakla emre im­tisal edilmiş ve memurun vazifesi nihayet bulmuş olur. Mesela: bir zata su vermesine emrolunan kimse, o zata bir defa  su vermekle bu emri ye­rine getirmiş olur, artık ona tekrar su vermekle mükellef bulunmuş ol­maz.

Kezalik: Bir kadını kocaya vermeğe memur olan kimse, onu bir de­fa kocaya verse vazifesi nihayet bulur. Artık onu dul kalınca tekrar ko­caya veremez.

Kezalik: Bir kadını boşamaya vekil olan kimse bu babdaki emre bi­naen kadım boşasa, tecdidi nikahtan sonra tekrar boşayamaz..

(imam Şafiiye göre emri mutlak, tekrar ve ummu iktiza etmezse de bunlara ihtimali bulunur.)

İfası emrolunan ibadetlerin tekerrürü, haklarındaki emirle­rin tekrarı iktiza ettiğinden dolayı değildir. Belki o ibadetlere mahsus se­beplerin tekerrürüne mebnidir ve şariin o babdaki sair beyanatına müs­tenittir.

Mesela: Namazların tekerrürü, namazı ikame ediniz) emrinden  dolayı  değildir. Belki sebepleri o] an  vakitlerin tekerrüründen ve Resulullahm bunları o vakitlerde daima kılmış bulunmasından dola­yıdır.

Kezalik: cünüp olunca temizlenmeğe çalışınız) aye­ti kerimesindeki «fattahheru» emri, bizzat tekrarı muktezi değildir. Bel­ki bir vasıf ile, yani: cünüblük halinin sübutile mukayyet olduğundan dolayı guslün tekerrürünü iktiza etmektedir. Çünkü: «her cünüb oldu­ğunuzda yıkanınız» mealinde emredilmiş, binaenaleyh cünüblük hali te­kerrür ettikçe taharetin vücubü de tekerrür etmekte bulunmuştur.

Memurünbihin edası, ya muayyen bir vakit ile mukayyet olur veya mukayyet olmayıp mutlak bulunur.

Vakti mukayyeti, öyle bir vakittir ki, onun çıkması o vakte mahsus olan bir vecibenin eda sıfatını izale eder.

Mesela: her günde beş vakit namaz kılmakla memuruz. Bu namaz­lardan her birinin muayyen bir vakti vardır. O namaz bu vakit içinde kılınmazsa eda sıfatını kaybeder, kaza namını alır. Binaenaleyh namaz­ların vakitleri, birer mukayyet vakittir. Ramazanı şerif orucunun vak­ti de böyledir.

Vakti mutlaka gelince: bu öyle bir vakittir ki, bunun fevt olması, o vakitte yapılacak bir ibadetin, bir teslim muamelesinin eda sıfatını izale etmez.                                .

Mesela: laakal nisap miktarı bir mal üzerinden bir sene geçince ze­katını vermek lazımgelir. işte bu zekat hakkındaki vakit, bir vakti mut-laktır. Hemen sene nihayetinde verilmesi eda oiaeağı gibi bir müddet sonra verilmesi de yine eda olmuş olur, kaza sayılmaz.

Mutlak emrin, mutlak olan  vaktinde yapılması, bu emre hemen imtisal edilmesi, mendub ise de, her halde lazım değildir.

Mesela: Zekatın senesi içinde veya senesv hitamında hemen veril­mesi mendubdur. Fakat, her halde vacib değildir, bir müddet sonra da verilebilir ve yine eda olmuş olur.

Emri mutlak, böyle fevri iktiza etmezse de bir karineye mukarin olunca fevri, yani: derhal yapılması icap eder.

Mesela: Bir efendi, hizmetçisine: «Bana bir bardak su ver» diye emretse bu emir, her ne kadar mutlak ise de hal ve makam karinesile mukayyettir. Hizmetçi suyu bir müddet tehir ederse bu emre imtisal et­memiş sayılır.

Emirlere ve memurunbihlere mahsus mukayyet vakitler üç türlüdür.

(1) : Vakti müvessa'dır. Buna «zarf» da denir. Namaz vakitleri gibi ki, kendisinde eda olunacak memurünbihe maa ziyade kafidir ve kendisinde ayni cinsten bir ibadet daha yapılabilir. Mesela: Öğle namazı vaktinde öğle namazı kılınır, yine vaktin bir kısmı kalır, başka bir na­maz kılınmasına da müsait bulunur.

Bu nevi vakitler, nefsi vücubun sebebidir. Şöyle ki: Böyle bir vak­tin tamamı, o vakitte eda edilecek namazın zarfıdır. Bu vaktin bunda kı­lınacak, farz namaza takaddüm eden ilk cüz'ü de bu namazın farziyetine sebeptir.

Bu gibi vakitler, ibadetler için bir miyar değildir. Yani: yalnız o iba­detlere müsait olmakla kalmayıp ayni cinsten başka ibadetlere de mü­saittir. Bu veçhile böyle zarf oian vakitlerin hükmü kendilerinde eda edi­lecek ibadetlere niyet ederken o ibadetleri tayin etmektir.

Mesela: öğle namazı kılınacak ise onu niyette tayin etmek, bugünkü öğle namazını kılmaya -niyet ettim, demek lazımdır. Çünkü böyie zarf olan bir vakit mazruf olan namazdan geniş olduğundan bunda nafile ve­ya kaza namazı da kılınabileceğinden bu tayine hacet vardır.

(2) :-Vakti maziktir. Buna «miyar» da denilir ki, ancak bir me­murun bihin edasına müsait olur. Ramazanı şerif orucunun vakti gibi ki, bir ramazan gününde yalnız bir oruç  tutulabilir. Fazla tutulamaz.

«Bu nevi vakitlerde bunlarda eda olunacak memurun bihin vücubu-na birer sebeptir. Ramazanı şerif orucuna, ramazanı şerif ayının sebep olması gibi. Çünkü bir mükellefe orucun farz olması, bu vakte yetişmesi sebebiledir.»

Bu miyar nevinde niyeti tayine lüzum yoktur. Mesela: ramazan gü­nünde mutlak oruca niyet edilmesi kafidir. Ramazan orucu diye tayine hacet yoktur. Zira bu vakit, başka oruca müsait değildir. Hatta bir mü­kellef, ramazan gününde nafileye bile niyet etse yine farz olan ramazan orucunu tutmuş olur. Vaktin miyar olması bunu muktezidir.

(3) - : Vakti meşkuktür. Buna «müşkil» de denir. Bu bir vakittir ki, bir bakımdan müvessa, diğer bir bakımdan da miyara benzer. Hac vak­ti gibi ki, bir sene ancak bir hacce müsait olduğu cihetle miyara müşa­bihtir. Fakat bir senenin yalnız bazı aylarında hac erkanı yapılıp tama­mında yapılmadığı cihetle de müvessea müşabih bulunur.

Hatta İmam Muhammed'e göre hac, müvessean farzdır. Ömrün herhangi bir senesinde yapılabilir. ilk iktidar senesinde yapılması icap etmez. Şu kadar var ki, muktedir olduğu halde ilk sene hac etmeyen kimse, bilahare hac etmeden vefat ederse asim olur.

imam Ebu Yusuf'a göre ise hac, muzayyakan farz olur. Yani: ilk iktidar senesinde edası icap eder. Şu kadar var ki, ondan sonraki sene­lerden birinde yapılınca yine eda sayılır.

İşte hac vakti, bu ihtilaf bakımından müşkildir. Bir cihetten namaz vakitlerine, bir cihetten de oruç vaktine müşabih görülmüştür.

Vakit, hacrin şartıdır. Beytullah ise haccın sebebidir. Bu sebep te­kerrür etmediği için hac farizesi de tekerrür etmez.

«Bu nevi vakitlerin hükmü, memurun bihin, mesela: haccın her hangi bir senei hayatiyede yapılsa sahih ve eda olmasıdır ve yapılma­dan vefat vukuunda da mükellefin günahkar olmuş bulunmasıdır.