Şarii hakim tarafından emrolunan bir şeydeki güzellik, ya iiaynihi bir hüsündür veya ligayrihi bir hüsündür.  Yani:  memurünbih, ya kendi zatmdaki bir güzellikten dolayı hasendir, veya başkasında sa­bit bir güzellikten dolayı hasendir.

Mesela: biz iman ile memuruz, imandaki hüsn ise bir hüsni zatidir. Bu hüsn başkasından alınmış değildir. Binaenaleyh iman, lizatihi hasen olan bir memurun bihtir.

Biz cihad ile de memuruz. Fakat cihad haddi zatında insanları tazi-be, beldeleri tahribe sebep olacağı için lizatihi güzel değildir. Belki dini ilaya,islam yurdunu müdafaaya vesile olduğu için güzeldir. Binaenaleyh cihad, lizatihi değil, ligayrihi hasendir.

Liaynihi hasen de iki kısımdır. Birisi ligayrihi hasene hiç benzemeyen hasendir ki, buna «hakikaten liaynihi hasen» denir. Allahü-tealaya iman gibi. Diğeri, ligayrihi hasene benzer gibi olan liaynihi ha­sendir ki, buna da «hükmen liaynihi hasen» denilir. Oruç, zekat, hac gi­bi ki, bunlar kendilerinde biraz zahmet veya maldan mahrumiyet bulun­duğundan ligayrihi hasene  benzerlerse de  haddi   zatında yüksek   birer ibadet oldukları cihetle liaynihi hasendirler.

Hakikaten lizatihi hasen olan memurun bihler de iki türlü­dür. Birisi;  hüsni zail,  hakkındaki teklif asla sakıt olmayan memurun bihtir. İmanda rüknü asli olan tasdik gibi  ki,  bunun hakkındaki teklif - asla kalkmaz. Cebir ve ikrah halinde de bu tasdikin kalbde mevcut bu­lunması icap eder. İkraha mebni itikadı tebdil etmek caiz olmaz.

Diğeri; teklifin sukutunu kabul edecek bir halde bulunan memu-rünbihtir. imanın rüknü zaidi sayılan lisanen ikrar gibi ki, bu ikrah ve­ya aciz halinde sakıt olur. Bu ikrarın bulunmamasından dolayı mes'uü-yet teveccüh etmez.

Kezalik: namazda Allahüteala'ya tazime ve arzı şükrana vesile ol­duğu için hakikaten lizatihi hasendir. Fakat ikrah veya hayiz ve nifas gibi özürlere mebni hakkındaki teklif sakıt olur.

Ligayrihi hasen olan memurun bihler de iki türlüdür. Biri­si; öyle bir memurun bihtir ki, onu yapmakla ona hüsn veren o gayirde yapılmış olur. Cihad ve 'cenaze namazı gibi. Bunları ifa edince bunların mabihilhüsnü olan ilayi din, hakkı meyyite riayet gayesi de ifa edilmiş olur.

Diğeri; Öyle bir memurüa bihtir ki, onu işlemekle o gayr de işlen­miş olmaz. Abdest gibi ve cuma namazına koşmak gibi ki, abdest na­mazın şartı olduğu için hasendir. Fakat abdest almakla namaz vücude gelmiş olmaz. Cuma namazına koşmak da cuma namazına kavuşmaya ve­sile olduğu için hasendir. Fakat mücerret bu koşmakla cuma namazına iştirak edilmiş olmaz.

Alelitlak liaynihi hasen olan bir memurun bibin hükmü, onun ya eda ile veya vücubünü izale eden bir şeyin uruzile sakıt olması­dır.

Mesela: Farz bir namaz liaynihi hasendir. Eda olunmakla zimmet­ten sakıt olacağı gibi cinnet veya hayiz ve nifas gibi bir arızadan dola­yı da sakıt olur.

Ugayrihi hasen olan memurun bihin hükmü de onun hüsnüne va­sıta olan şeyin vücubile vacib, sukutile sakit olmaktır. Mesela: abdest ligayrihi hasendir. Bunun hüsnüne vasıta olan namazdır. Binaenaleyh namaz vacip olunca abdest de vacip olur. Namaz vacip olmayınca ab­dest de vacib olmaz.

Kezalik: bazı manialardan dolayı dini ilahiyi neşre çalışmak vacib olmayınca cihad da vacib olmaz. Müsaleha yapmış bir düşmana karşı cihad edilmemesi gibi.

Şarii mübin tarafından vukubulan bir emir, liaynihi mi ha­sen, yoksa ligayrihi mi hasen olduğuna dair karine bulunmayan bir memurun bihin sukuta ihtimali olmayan hakikaten liaynihi hasen kıs­mından olmasını iktiza eder.  Çünkü mutlak,  kemaline masruftur.