«Nususta asl olan talil midir, ademi talil midir?» meselesi, usuliyyun arasında  ihtilaflı bir meseledir,  Şöyle ki: Hanefilerce nusus­ta asi olan, filcümle talildir. Yani:  taabbüdi ve cezai hususlardan baş­kasına ait olan nasılların birer illet İle, birer hikmet ve maslahat ile mu­allel olması, mansus olanın hükmüne o talil vasıtasile başkasının kıyas £olile tabi tutulabilmesi bir esastır. Meğer ki, hususi bir nassa veya ic-ttıaa muhalefet gibi talile mani bir sebep bulunsun. Bu bakımdan naslar iki kısımdır: gayri muallel naslar, muallel naslar.

Gayri muallel naslar, bunlar teabbüdi ve cezai olan naslar-dır. Bunları biz talil  edemeyiz.  Mesela:  namazların ve had  cezalarının hakkındaki naslar bu kabildendir. Bunlara başkaları kıyas edilemez. Sa­bah nama2i iki rekat olduğundan akşam namazının da iki rekat olma­sına hükm edilemez. Müctehid, bu husustaki naslara tabi olur. Onların sade ibarelerile, delalet ve işaretlerile amel eder, onların illetlerini istin-bat ile üzerlerine başkalarım kıyas etmeğe çalışmaz.

Muallel naslar. Bunlara «nususı taliliyye» denir. Bunlarda asl olan talildir, kıyasın cereyan etmesidir. Bu kısım naslar, birer ileti mucibeye  müstenit bulunmuştur.   Bir çok   muamelat hakkındaki   naslar gibi.

Bazı zatlara göre alelıtlak naslarda asl olan, ademi talildir. Meğer ki, bir nassm muallel olduğuna dair zahiren bir delü bulunmuş olsun.

Bunlara göre bir mansusi bütün evsafile talil, mümkün değildir. Böyle bir talil, mümkün olmayınca da kıyas cari olamaz. Çünkü asl'ın bütün evsafı fer'de bulunamaz.

Buna cevaben deniliyor ki, kıyas için asli -makisün aleyhi müm­taz bir vasıf ile talil kafidir. Mansus için birçok vasıflar bulunabilir. Fa­kat medarı hükm, bu vasıfların hepsi değildir. Belki muayyen, mümtaz bir vasıftır, işte kıyas için mansusun hükmüne illet olan o mümtaz vas­fı bulmak, onu o vasf ile talil etmek kifayet eder.