Cem’i önceki veya sonraki namazın vaktinde kılınması yönünden cem’i takdim ve cem’i tehir diye ikiye ayrılır:

2. VAKİT YÖNÜNDEN CEM’

a. Takdim-Tehir Yönünden Cem’in Çeşitleri

aa. Cem’i Takdim: (جمع التقديم )

Takdim sözlükte, öncelik vermek, öne almak, sunmak gibi anlamlara gelir.[36] Istılahta ise, ikindi namazını öne almak suretiyle öğle namazı ile ikindi namazının öğle namazı vaktinde, yatsı namazının da öne alınarak, akşam ve yatsı namazlarının akşam namazı vaktinde kılınmasını ifade eder.[37]

CEM’İ TAKDİMİN SIHHATİNİN ŞARTLARI:

Cumhur-u fukaha cem’i takdim için bir takım şartlar koşmuşlardır. Bu şartların başta gelenleri şunlardır:

1. Başta iki namazdan ilk sırada olanını kılmak. Öğle ve akşam namazları kılınmalıdır. Çünkü vakit o namaz içindir; diğer namaz o namaza tabidir. Tabi ise matbuunun önüne geçemez. Eğer ikindiyi öğleden önce veya yatsıyı akşamdan önce kıldıysa sahih olmaz; ilk sıradakinden başlanarak yeniden kılınmalıdır. [38]

2. Cem’e niyet etmek. Niyet için en uygun yer ilk namazın başıdır. Ancak namaz esnasında ve selâm verene kadarki süre içerisinde niyet edebilir.

Müzeni, “Cem’e niyet etmeye ihtiyaç yoktur; önemli olan iki namaz arasındaki fasılanın kısa olmasıdır” demiştir.[39]

3. İki namazı birbiri ardına kılmak. Bu ise iki namazın arasına uzun fasıla girmemesi gerekir. Çünkü bu iki namaz tek namaz gibidir.[40] Ancak kısa bir ara zarar vermez; çünkü bundan korunmaya çalışmak meşakkat doğurur.

Eğer ara uzatılırsa cem’ batıl olur. İki namaz arasında uyumak gibi, unutmak veya başka işlerle meşgul olmak gibi. Fasl-ı yesirin ölçüsü ise örfe göre belirlenir; malı teslim almada ya da korumada olduğu gibi.

Şafiîler ve Hanbelilerden bazıları kamet müddeti kadar belirlerken Hanbeliler bu süreyi abdest süresine kadar uzatırlar.

4. Sefer halinin devamı. Birinci namaza başlayıp bitirmek ve ikinci namaza başlamış olduğu halde halen seferî olmak. Eğer birinci namaz esnasında ikamete niyet ederse, veya birinci namazdayken beldesine ulaşırsa veya iki namaz arasında mukim olursa cem’, sebebin zevalinden dolayı ikinci namazın kendi vaktine kadar tehir edilmesi gerekir.[41]

5. İki namaz arasında nafile namaz kılınmaması. Eğer iki namaz arasına nafile girerse cem’ sahih olmaz. Ancak bunun cem’e zarar vermeyeceğini söyleyenler de olmuştur.[42]

ab. Cem’i Tehir: (جمع التأخير)

Tehir sözlükte, geciktirmek, ertelemek engel olmak anlamlarına gelir.[43] Istılahta ise, öğle namazı ile ikindi namazının ikindi namazı vaktinde, akşam ile yatsı namazının da yatsı namazı vaktinde kılınmasıdır.[44]

Cem’i takdim ve cem’i tehir sadece öğle ile ikindinin ve akşamla yatsının birleştirilmesi şeklinde olabilir. Sabah ile öğle, ikindi ile akşam ve yatsı ile sabah arasında cem’ yapılamaz. Çünkü Resûlullah (s.a.s.)’dan böyle bir rivayet menkul değildir ve bu konuda icma vardır.[45]

CEM’İ TEHİRİN SIHHATİNİN ŞARTLARI:

1. Cem’i tehirin sıhhati için birinci namazın vakti çıkmadan önce niyet edilmelidir. Eğer cem’ etme niyeti olmaksızın tehir edilmesi günahtır ve uygulama ile maksadın karışmasından dolayı kaza olur.

2. Şafiîler cem’i tehir için seferîlik halinin iki namazı tamamlayana kadar sürmesi şeklinde bir şart sürerler. Eğer iki namaz bitmeden mukim olduysa birinci namaz kaza olur.

3. Hanbeliler ise ikinci namazın vakti girene kadar seferîliğin varlığını şart koşmuşlardır. Gene onlardan rivayet edilir ki, ikinci namazın vakti girdikten sonra iki namazı kılmadan seferîlik bitse dahi cem’in sıhhatine zarar vermez.[46]

b. Cem’i Takdim ve Cem’i Tehir İle İlgili Rivayetler:

Muaz b. Cebel rivayet etmektedir;

“Tebük gazvesinde idi. Resûlullah (s.a.s.) güneş zeval vaktine erişmeden önce yola çıkarsa öğle namazını ikindi namazına bitiştirip cem’ ederek kıldırırdı. Güneşin zeval vaktinden sonra yola çıktığı takdirde ise öğle ile ikindiyi cem’ ederek kıldırır sonra hareket ederdi. Akşam namazı girmeden yola çıktığı zaman, akşam namazını yatsı namazıyla birlikte kıldırasıya kadar te’hir ederdi. Akşam namazı vakti girdikten sonra yola çıkarsa yatsıyı öne alır ve akşam ile birlikte kıldırırdı.”[47]

Ayrıca bu hadisi Ahmet b. Hanbel (v. 241/855), Ebû Dâvûd (v. 275/888), İbn Hibban (v. 354/965), Dârekutnî (v. 385/995) ve Beyhakî (v. 458/1066) Muaz b. Cebel’den rivayet etmişlerdir. Gene Ebû Dâvûd bu hadisi İbn Abbas’tan rivayet etmiştir.

Nafi’ şöyle rivayet etmiştir:

“İbn Ömer ile beraber Mekke’den yola çıktık. Beraberinde Hafs b. Asım b. Ömer ve Musahik b. Amr b. Hıdaş da vardı. Bu sırada güneş battı ve o ikisinden birisi ‘namaz’ dedi, o ise buna ses çıkarmadı. Sonra diğeri ‘namaz’ dedi, ona da ses çıkarmadı. Nafi’ dedi ki: ben de ona ‘namaz’ dedim; ‘Ben Resûlullah (s.a.s.)’ı gördüm, yolculuğa çıktığında acelesi varsa bu iki namazı cem’ ederdi. Ben de bu ikisini (akşam ve yatsıyı) cem’ etmek istiyorum’ cevabını verdi. Birkaç mil yol aldık, sonra (hayvanından indi ve) namazını kıldırdı.[48]

(Hadisi Nafi’den rivayet eden)Yahya şöyle demiştir: “Nafi’ bu hadisi bana başka bir defa rivayet ettiğinde ise: ‘Gecenin dörtte birine yakın bir müddet yol aldık, sonra indi ve namazını kıl(dır)dı’ dedi.”[49]

Bu hadisi, Abdurrezzak (v. 211/826) üç ayrı senetle, Buhârî (v. 256/870) iki farklı senetle, Ahmet b. Hanbel (v. 241/855) üç farklı senetle, Ebû Dâvûd (v. 275/888) dört farklı senetle, Nesaî (v. 303/916) dört farklı senetle, Beyhakî (v. 458/1066), beş farklı senetle, Dârekutnî (v. 385) üç farklı senetle Abdullah b. Ömer’den rivayet etmişlerdir.

Farklı bir metinle bu hadis İbn Huzeyme (v. 311/894) tarafından da rivayet edilmiştir.

İbn Abbas’tan:

(İbn Abbas) “Size Resûlullah (s.a.s.)’ın yolculukta nasıl namaz kıldığını anlatayım mı? dedi. ‘Evet (anlat)’ dedik. İbn Abbâs da şöyle dedi: Eğer (yolculuk sırasında) konaklamış ve o esnada güneş de zeval vaktine gelmişse (hayvanına) binmeden önce öğle ile ikindi namazlarını cem’ ederdi. Şayet konakladığı sırada henüz güneş zeval vaktine erişmemişse, yola devam eder, ikindi vakti olunca (hayvanından) iner ve öğle ile ikindiyi cem’ ederdi. (Aynı şekilde) eğer konakladığı sırada akşam namazının vakti girmiş ise akşam ile yatsı namazlarını cem’ ederdi. Konak­ladığı sırada akşam namazının vakti girmemişse yola devam eder, yatsı vakti girince iner ve ikisini cem’ ederdi.”[50]

Bu hadisi Abdürrezzak’tan başka, Dârekutnî –biri Abdürrezzak’tan – dört senetle ve Beyhakî –biri Abdürrezzak’tan – iki senetle rivayet etmişlerdir.

İbn Abbâs şöyle demiştir:

“Size Resûlullah'ın yolculukta nasıl namaz kıl(dır)dığını anlatayım mı? Eğer konakladığı esnada güneş zeval vaktine erişmişse, zeval vakti içerisinde öğle ile ikindiyi cem’ ederdi. Güneşin zeval vaktine erişmesinden önce hareket etmişse, öğle namazım ikindinin vaktinde ikindi ile bir­likte kıldırıncaya kadar tehir ederdi.”

(Kurayb) “Zannedersem (İbn Abbâs) akşam ile yatsı na­mazları hakkında da böyle söylemişti” demiştir.[51]

Enes b. Mâlik şöyle demiştir:

“Resûlullah (s.a.s.) güneşin zevali vaktinden önce hareket ederse öğleyi ikindi vaktine tehir eder sonra (hayvanından) iner ve iki namazı cem’ ederdi. Şayet hareket etmeden önce güneş zeval vaktine erişmişse, öğle na­mazını kıldırır ve sonra yola devam ederdi.”[52]

Ebû Dâvûd’da ise şu ilave vardır: “… ve akşam namazını da şafak kaybolunca yatsı ile birlikte cem’ etmek üzere te’hir ederdi.”

Bu hadisi Ahmed b. Hanbel iki farklı senetle, Buhârî ve Ebû Dâvûd iki farklı senetle, Dârekutnî ve Beyhakî Ebû Dâvûd tarikiyle İbn Abbas’tan rivayet etmişlerdir.

Enes b. Mâlik’ten:

“Resûlullah (s.a.s.) süratle yol almak istediğinde öğle na­mazını ikindinin ilk vaktine tehir eder ve iki namazı cem’ ederdi. Aksam namazını da şafak kaybolunca yatsı ile cem’ edesiye kadar te’hir ederdi.”[53]

Bu hadisi Müslim (v. 261/875) –ikisi İbn Ömer’den – üç senetle, Nesai (303/916) –biri İbn Ömer’den – iki senetle, Beyhakî –biri İbn Ömer’den – iki senetle Enes b. Malik’ten rivayet etmişlerdir.

Abdullah b. Dînâr şöyle demiştir:

“Ben Abdullah b. Ömer ile beraber iken güneş battı, biz yola devam ettik. Akşam olduğunu görünce (ona) ‘Namaz!’ dedik. O yine şafak kaybolasıya ve yıldızlar ortaya çıkıncaya kadar yola devam etti. Sonra (hayvanından) indi ve iki namazı cem’ ederek kıldırdı. Sonra da: ‘Süratle yol aldığı zaman Resûlullah (s.a.s.)’ın benim gibi namaz kıldırdığını gördüm’ dedi. Yani iki namazı gece olduktan sonra cem’ ettiğini söyledi.

(Bir sonraki hadisi İbn Ömer’den rivayet eden) İsmail b. Abdirrahman b. Zueyb, İbn Ömer’in namazları şafak kaybolduktan sonra cem’ ettiğini söylemiştir.

Bu hadisi Ebû Dâvûd ve Beyhakî, İbn Abbas’tan rivayet etmişlerdir.

İbn Ebî Zueyb el-Esedî şöyle demiştir:

“İbn Ömer ile birlikte Hıma'ya doğru yola çıktık. Bu sırada güneş battı. Fakat biz ona ‘(hayvanından) in de namaz kılalım’ demeye çekindik. Ufkun beyazlığı ve yatsının karanlığı gidince (hayvanından) indi ve üç rekat (akşam na­mazı) kıldırdı, sonra selam verdi, sonra iki rekat (yatsı na­mazı) kıldırdı. Sonra bize döndü ve ‘Resûlullah (s.a.s.)’ın bu şekilde yaptığını gördüm’ dedi.”[54]

Bu hadisi Şafiî’den başka Beyhakî, İbn Ömer’den rivayet etmiştir.

Esed b. Abdiluzzâ kabilesinden İsmail b. Abdirrahman b. Zueyb şöyle demiştir:

“İbn Ömer ile Hımâ'ya doğru yola çıktık. Güneş batınca ona ‘Namaz(ı kılmıyor muyuz?)’ demekten çekindik. Ufkun beyazlığı ve yatsının karanlığı gidince indi ve önce üç son­ra da İki rekat olarak bize namazı kıldırdı ve bize dönerek; ‘Resûlullah (s.a.s.)’ın bu şekilde yaptığını gördüm’ dedi.”[55]

Bu hadisi Ahmed b. Hanbel’den başka Nesai de rivayet etmiştir.

Nafi’ rivayet etmektedir:

“İbn Ömer akşam ve yatsı namazlarını şafak kaybolduk­tan sonra cem’ ederdi. O, Resûlullah (s.a.s.)’ın bu iki namazı süratle yol aldığı zaman cem’ ettiğini söylemiştir.”[56]

Nâfi'den:

“İbn Ömer süratle yol aldığı zaman, şafak kaybolduktan sonra akşam ve yatsı namazlarını cem’ eder ve ‘Süratle yol aldığı zaman Resûlullah (s.a.s.) akşam ve yatsı namazlarını cem’ ederdi’ derdi.[57]

İbn Abbâs şöyle demiştir:

“Resûlullah yolculuğu çıkar da süratle yol alırsa, güneş zeval vaktine erişmeden yola çıkmışsa ikindinin ilk vakti girinceye kadar öğleyi tehir eder, sonra (hayvanından) iner ve iki namazı cem’ ederek kıldırırdı. (Keza) akşam na­mazını da şafak'ın kaybolduğu belli olasıya kadar tehir eder, sonra iner ve aksam ile yatsı namazlarını cem’ ederek kıldırırdı.[58]

İbn Abbâs şöyle demiştir:

“Güneş zeval vaktine erişmişse, Resûlullah (s.a.s.) öğle ve ikindiyi cem’ ederek kıldırırdı. Şayet zeval vaktinden önce hareket etmişse öğleyi te’hir eder ve ikindi vaktinde (ikindiyle beraber) kıldırırdı.”[59]

Bu hadisi, Dârekutnî İbn Abbas’tan, Beyhakî Enes b. Malik’ten rivayet etmişlerdir.

Enes b. Mâlik'ten:

“Resûlullah (s.a.s.) süratle yol aldığı zaman, öğleyi ikindi­nin ilk vaktine tehir eder ve ikisini cem’ ederdi. Akşamı da tehir eder ve şafak kaybolduğu zaman yatsı ile birlikte (cem’ ederek) kıldırırdı.”[60]

Ayrıca Ebû Avâne (v. 316/928) ve Beyhakî de bu hadisi rivayet etmiştir.

Nâfi'den:

“İbn Ömer (hanımı) Safiyye'nin durumunun ağır olduğu haberini aldı ve o gece üç gecelik yolu kat etti. Akşam vak­ti giresiye kadar yoluna devam etti. Ben ona: ‘Namaz(ı kılalım)’ dedim. Cevap vermedi ve karanlık basıncaya ka­dar yola devam etti. Bunun üzerine oğlu Salim veya başka birisi ‘Akşam oldu (artık) namazı kıl(dır)’ dedi. Bunun üzerine İbn Ömer ‘Resûlullah (s.a.s.) acele bir iş için yola çıktığında bu iki namazı cem’ ederdi. Ben de bu iki namazı cem’ edeceğim, yola devam edin’ dedi ve yola devam etti. Şafak kaybolunca (hayvanından) indi ve iki namazı cem’ etti.[61]

Bu hadisi Buhârî’den başka Ahmed b. Hanbel ve Beyhakî, İbn Ömer’den rivayet etmişlerdir.

Nâfi’ rivayet ediyor:

“İbn Ömer Mekke'den yola çıktı ve (hanımı) Safiyye bintü Ebî Ubeyd’in (hasta olduğu) haberi geldi. Bunun üzerine süratini arttırdı, güneş batınca beraberindekiler den birisi ‘namazı kılalım’ dedi. Cevap vermedi ve bir müddet yola devam etti. Bu defa (diğer) arkadaşı tekrar ‘namazı kılalım’ dedi, yine aldırmadı. Bunun üzerine o arkadaşı İbn Ömer’e (ilk olarak) namazı hatırlatana ‘O böyle davranması ile ilgili, benim bilmediğim bir şey biliyor’ dedi. İbn Ömer yola devanı etti ve şafak kaybolduktan bir müddet sonra (hayvanından) indi ve kamet getirdi. –İbn Ömer yolculukta namaz için nida etmiyor (ezan okumuyor)du. (Hadisi Dârekutnî’ye rivayet eden) ‘en-Neysâbûrî ... yolculukta namazlar için...’ demiştir – İbn Ömer akşam ile yatsı namazlarını cem’ ederek kıldırdı ve sonra: ‘Resûlullah (s.a.s.) süratle yol aldığı zaman, şafak kaybolduktan bir müddet sonra akşam ile yatsı namazlarını cem’ ederdi’ dedi. İbn Ömer yolculuk esnasında hayvanı üzerinde ve hayvanı ne istikamete dönerse o cihete doğru namazım kılardı. Bu suretle onlara, Resûlullah (s.a.s.)’ın da böyle yapmış olduğunu belirtmek istiyordu.”[62]

Bu hadisi Dârekutnî ve Beyhakî iki farklı senetle rivayet etmişlerdir.

[36] Mutçalı, a.g.e., s. 692.

Son Güncelleme : 18.12.2007 - 17:34

Ortalama Üye Değerlendirmesi

   (0 Oylama)