Usulü fıkıh ilmi, şer'i hükümleri edillei tafsiliyesinden, yani: muayyen, müşahhas delillerinden istinbata vesile olan bir ilimdir. Baş­ka bir tarif ile «şer'i hükümleri şer'i deliller ile ispat haysiyetile bu hü­kümler ile bu delillerden bahseden bir ilimdir.

Mesela: bey' helaldir. Bey'in bu helal olması, bir hükmü seridir. Bu hükmü şer'i ise bir delili şer'i olan ayeti celilesinden istinbat olunmaktadır. İşte bize bu gibi istinbat yollarım vuzuh ile bildirecek olan,  usulü fıkıh denilen  yüksek bir  ilimden ibarettir.

Fıkıh, ibadata, muamelata, ukubata ait bütün §er'i mesele­leri ihtiva eden, islam hukukunu vücude getiren malumatın heyeti mec­muasıdır. Bunun mübtena aleyhi, istinatgahı, yegane kaynağı da edillei erbaa denilen kitabullah ile sünneti nebeviyeden ve icmaı Ümmet ile kı­yası fukahadan ibarettir. işte bu dört esas, fıkhın usulünü teşkil etmek­tedir.

Maamafih ilmi usul, tefsir, hadis, fıkıh, belagat, lisaniyat, ilmi adab gibi birçok İlimler ile de alakadardır, bu ilimlerden de istimdat eder, bu cihetle gayet geni§ mevzuları dairei tetkikine alır.

Hükmü  şer'i, bizim   gibi kulların   fullerine müteallik olup şarii mübinin hitabile sabit olan farziyet, vücub, nedb, ibaha, hıll, kera-hat, hürmet, sıhhat, fesat, butlan gibi şeylerden herhangi biridir.

Mesela: mükellef bir insanın yaptığı bir ibadetin farz veya vacib ve­ya sünnet olduğuna ve akd eylediği bir muamelenin sahih, nafiz veya fasid, gayri nafiz bulunduğuna ancak şarii hakimin o husustaki beyanile muttali oluruz.

Delili şer'i, kendisine sahih surette nazar edilmesi, bilinmesi, matlup olan bir hükme insanı kavuşturan nazmı kuraniden veya sünne­ti nebeviyeden veya icma' ile kıyastan herhangi biridir. Mesela; kadınlardan size halal olanlar ile ev­leniniz..)  nazmı şerifi, bir şer'i delildir. Buna nazar edince izdivacın meş­ru, halal bir muamelede olduğunu anlamış, oluruz.

Kitap ile, yani: Kur'anı mübin ile sünneti nebeviyyenin ihti­va ettiği delillere «edillei semiyye» denir ki, bunlar, şarii mübinden sü-butları ve birer hükmü şer'iye delaletleri itibarile şöylece dört kısımdır. Bu cihetle matlubu ispat bakımından kuvvetleri de mütefavittir.

(1) Sübutu da, delaleti de kat'idir. Bütün ayatı kur'aniyenin sü-butu kat'idir. Çünkü en muazzam, mükemmel bir tevatür ile Resulü Ek­rem'den kelamı  ilahi olmak  üzere menkuldür.   Bunlardan müfesser ve muhkem denilen ayetlerin ise  sübutları kat'i olduğu gibi delaletleri de katidir.

(2) Sübutu kat'i, delaleti zannidir. Müevvel denilen ayetler ile te-vatüren menkul olup elfazı müevvel bulunan hadisler gibi ki, bunların sübutları tevatür  ile olduğu cihetle kat'idir.   Fakat lafızları müteaddit manalara şamil olduğundan bunlardan hangi birine delaletleri  zannidir.

(3) Sübutu zanni, delaleti kat'idir. Haberi  ahad kabilinden olup elfazı, müfesser veya muhkem olan ahadisi şerife gibi.