Şer'i hükümlerin ilk mübelliği Resulü Ekrem (sallallahü aleyhi vesellem) efendimizdir. Mazhar olduğu vehy ve ilham sayesinde dini hükümleri ashabı kiramma tebliğ etmiş, kudsi hayatının dünyadaki son günlerine yakın ayeti kerimesi nazil olarak şeriati

islamiyenin mertebei kemale erdiği kendisine tarafı  ilahiden  tebşir bu-yurulmuştu.

Resulü Ekrem Hazretleri vahyi ilahiye mazhar, bu cihetle dini İsla-mm bir şarii, bir muazzam naşiri olduğundan bütün dini hükümlere, de­lillere şüphe yok ki, muttaü idi. Onun ulvi huzurundan feyz alan asha­bı güzin dahi şer'i deüllerin, hükümlerin ledüniyyatına muttali, bu hu­susta yüksek bir lisan melekesini haiz idiler. Eshabı kirama mülaki olup «tabiin.» unvanını alan bir çok ali zevat da zamanı saadete yakın bir asır­da dünyaya gelmiş, eshabı güzinden ders almış, Arap lisanının dekayiki-ne güzelce vakıf bulunmuş oldukları cihetle onlar da şer'i şerifin delil­lerine, hükümlerine pek mükemmel aşina bulunuyorlardı. Binaenaleyh bunların bu feyizli zamanlarında fıkh ve usulü fıkh, bir ilim şeklinde bir takım kavait ve nazariyat ile mesailden müteşekkil müdeyyen bir halde değildi.

Tabiinin son zamanlarına doğru islam muhiti pek ziyade genişlenmeye başlamış, muhtelif ırklara mensup bir çok kavimler, isla­miyet şerefini ihraz etmiş idi. Bunlar, Kur'am mübinin havas ve meza-yasma muttali olmak ihtiyacında idiler.  Çünkü bu sayede dini hüküm­lere bihakkın vakıf olabileceklerdi,  içtimai hadiseler günden güne artı­yor, muhtelif cereyanlar' yüz gösteriyor, bir çok meseleler hal ve izaha muhtaç bulunuyordu.

işte bu ilcaat neticesinde islam ulemasının harikulade mesaisi te­celli etmeğe başlamış, bir çok ilimler tedvin edilmiş, en başta olmak üze­re hadis, fıkh, usulü fıkh ilimleri müdevven bir. hale gelmiştir.

Fukaha ve müçtehidin namını alan ve yüksek  zekaiarile. bilgilerile birer harikai kemalat unvanına bihakkın layık olan bir kısım islam alimlerinin dini ilimler sahasında gösterdikleri     muvaffakiyetler her türlü tasavvurların fevkindedir.

Ahkamı fıkhiyeyi kitaplara, kitapları bablara, babları fasıllara taksim ederek bunları tilmizlerine takrir ile zapt ettiren ilk zat, imamı Azam, Ebu Hanife (rahmetullahı aleyh) hazretleridir. Bu cihetle fıkhı mesaili ilim halinde ilk tedvin eden büyük üstad, imamı Azam ile onun pek kıymetli, dirayetli tilmizleridir.

Usulü fıkh ilminin bir kısım kaidelerini, menahicini, mesailini ilk tesis eden zat da imamı Azamin en yüksek tilmizi olan İmamı Ebu Yu­suf Hazretleridir. Şu kadar var ki bu ilme dair bir kitap telif etmemiş­tir. Bu ilme dair ilk kitap yazmak gerefi imamı Şafii (rahmetullahi aleyh)   hazretlerine aittir.

Muahharan usulü fıkha dair pek büyük mufassal mücelle-dat vücuda getirilmiştir. Bu eserlerin bir kısmında en ziyade ilmi kelam meseleleri üzerinde tatbikat yapılmış, akli istidlal cihetine fazla tema­yül gösterilmiştir.  Şafii  alimleri bu tarzı daha ziyade iltizam ettikleri için bu kısma (Mütekellimin ve Şafiiye mesleği)  veya (Usulü Şafüye) denilmiştir.

Usul kitaplarının diğer bir kısmında ise daha ziyade fıkhi mesele­ler hakkında usul kaidelerinin tatbikatına ehemmiyet verilmiş, bu kai­deler en ziyade nüketi fıkhiye üzerine bina kılınmıştır, Hanefi fukahası da bu kısmı daha ziyade iltizam ettiğinden bu tarza da (fukaha ve Ha-nefiyye mesleği)   veya  (Usulü Hanefiyye)  adı verilmiştir.

Daha sonra bazı alimler de bu iki tarzı cem ederek o veçhile usule dair kitaplar telif etmişlerdir.

Usulü Hanefiyye, Usulü Şafiiyyeye nazaran daha müşküldür. Fa­kat hukuku islamiyenin mükemmel surette anlaşılmasına daha elveriş­lidir.

Fukaha mesleği üzerine yazılan usul kitaplarının en meş­hurları şunlardır :

(1) (Kitabülusul)  : Hassaf adile maruf olan Ahmed ibni Ebi Be­kir Elrazinin eseridir.

(2) (Esrarı Debusi)   : Kadı Ubeydullah Ebu Zeyd Debusinin ese­ridir.

(3) (Usulü pezdevi)   : Maveraünnehir ulemasından imam Fahrül-islam Aliyyi Pezdevinin eseridir.

(4) (Usul Ebil Yüsr)   : Fahrülislam Ebül Yüsr Pezdevinin ese­ridir.

(5) (Usulü Serehsi)   :  imam Şemsüddin Muhammedi Serehsinin eseridir.

(6) (Mizanülusul)   :  Ebubekir Alaeddini Semerkandinin eseridir.

(7) (Menar)   : imam Hafızüddin Abdullahi Nesefinin eseridir.

Mütekellimin mesleği üzerine yazılan usul kitaplarının en me§hurları da gunlardır:

(1) (Umd)   :  Mutezile imamlarından Abdülcebbarın eseridir.

(2) (Mutemed)   :   Umd'ün şerhidir. Müellifi yine Mutezile imam­larından Ebül Hüseyni Basridir.

(3) (Burhan)   : Iraamülhareraeyn Ebül Mealinin eseridir.

(4) (Müstesfa)   :  imam Mühammed Gazalinin eseridir.

(5) (Mahsul)   : Fahrüddin Mühammed Razi'nin eseridir.

(6) (İhkamulahkain)   : Seyfüddin Aliyyi Amidi'nin eseridir.

Fukaha mesleği ile mütekellimin mesleğini cem eden usul kitaplarının en meşhurları da şunlardır:

(1)  (Bediünnizam,.)   :    İbnüssaati  denilen İmam Muzafferüddin Ahmedi Bağdadi'nin eseridir.

(2) (Tenkih)   :     Buharaü Sadrüşşerianın eseridir.    Bunun  şerhi «Tavzih» dir. Bunun haşiyesi de Taftazaninin eseri olan  «Telvih» tir.

(3) (Tahrir)   :     iskenderiyeli   imam Kemalüddin Ibni Hümamın eseridir.

(4) (Minhacülvusul ila  ümilusul) Kazı Nasırüddin Abdullah Beyzavi'nin eseridir.

(5) (Füsuiül bedai)  : Şemsüddin Ahmed Fenari'nin eseridir.

(6) (Müntehelvusul. Muhtasan münteha)  : Bu iki eser Cemalüd-din ibni Hacib'in eseridir.

(7) (Mirkat ve şerhi Mir'at)   : Mühammed Molla Hüsrev'in ese­ridir.