Mahkumun bih, usul ıstdahmca : kendisine şarii mübinin hitabı teveccüh eden mükellef kimsenin şer'an müsbet veya menfi olan filinden ibarettir.

Mesela : bir müslüman namaz ile, oruç ile mükelleftir. işte bu na­maz ile oruç birer mahkumun bihtir. Kezalik : bir müslüman yalan söy­lememekle, hırsızlık' etmemekle mükelleftir. Binaenaleyh yalan söyle­memek ve hırsızlık etmemek de birer mahkumun bihtir.

Mahkumun bihler, şöylece dört nevidir:

(1) : Haliseten hukukullahtır. Bunlarda şahsi surette hak şaibesi yoktur. İman gibi, namaz ve oruç gibi, bir kısım hudut ve kefaretler gibi.

(2) : Haliseten hukuku ıbaddır. Satın alınan, telef veya gasb edi­len şeylerin bedelleri gibi. Bunlar, şahıslara mahsus haklardır. Bu cihet­le bunlarda ibane caizdir, yani: şahıslar bu haklarından vaz geçebilirler.

(3) : Allah Teala ile kullan arasında müşterek olup Allah Tealaya aidiyeti galib olan haklardır. Haddi kazf gibi  ki bunda böyle iki hak toplanmıştır. Bu had, başkalarım kazf = ona buna zina isnadı şenaa­tinden men ve terhibe, ammeden fesadı def ve tebide hadim olduğu için hakkullahtır. Makzufun namusunu zina arından koruduğu için de hakkı abddnv Fakat bunda hakkullah galib olduğu cihetle bu kazf, sabit olduk­tan sonra bumm haddi -cezası, makzufun afvile kazıftan sakıt olmaz. Ve bu haddi istifa hakkı, makzufun vefatında varislerine intikal etmez.

«İmam Şafiiye göre haddi kazfde kul hakkı galibdir Binaenaleyh afv ile sakıt ölür. Ve bunu istifa salahiyeti varise intikal eder.

(4) : Allah Teala ile kulları arasında müşterek olduğu halde kulla­ra oidiyyeti galib olan haklardır.    Kısas gibi. Bunda da iki hak. yani: hakkullah ile hakkı abd içtima etmektedir. Fakat hakkı abd galibdir Binaenaleyh bu hak, maktulün varislerine intikal eder. Ve onların af-lariie sakıt olur.   (Cinayetler mebhasine müracaat!).

537  - : Haliseten hukukullahtan olan mahkumun bihler de  sekiz nevidir:

(1) : Ibadatı halisedir, iman ve namazile oruç gibi füruı iman bu cümledendir.

(2) : Kendilerinde meunet, yani bir nevi külfet ve meşakkat bulu­nan ibadetlerdir. Sadakai fıtır gibi.

(3) :  Kendilerinde ibadet manası bulunan  meunet ve külfetlerdir. Öşr gibi.

(4) :   Kendilerinde ukubet  manası    görülen  külfetlerdir.  Arazinin haracı gibi.

(5) :  İbadetle ukubet arasına dair    bulunan haklardır. Keffaretier gibi.

(6) :  Ukubeti kamile  sayılan haklardır. Haddi zina,  haddi  sirkat, haddi şirb, haddi katı tarik gibi.

(7) : Ukubeti kasıra sayılan    haklardır. Katilden dolayı mükellef olan katilin mirastan mahrumiyeti gibi.

(8) : Haddi zatında sabit olup insanların zimmetlerine taalluk et­meyen haklardır. Madenlerin beşde  birinin hükümete aidiyeti gibi.

igte «hukukullah» denilen bu haklar, şahıslara mahsus olmayıp ammenin menfaati icablarmdan olduğu cihetle bunlara «amme huku­ku» da denir ki, bir cemiyetin bekası, intizamı, itilası ancak bu haklara, riayetle kaimdir. Bu haklar, mertebelerindeki şereften, mahiyetlerinde-ki ehemmiyetten dolayı Hak Teala Hazretlerine nisbet olunmuştur. Ve illa halk ve icad ve teşri itibarile bütün haklar, Allahü azimüşşana nis-bette müsavidirler.